Chi tiết: Bàn Tay Của Lạm Phát Và Sự Đóng Băng Của Luật Pháp

  2026-04-21

Bản chất của nhiều nghịch lý trong đời sống đôi khi rất dễ giải thích bằng bài toán kinh tế học, và câu chuyện hình phạt pháp lý cũng không phải là một ngoại lệ. Có một sự thật khá trớ trêu mà những người hành nghề luật lâu năm nhận ra: theo thời gian, dù pháp luật không hề thay đổi, con người ta lại ngày càng dễ bị truy tố bởi những khung hình phạt nặng nề hơn.

Nguyên nhân của hiện tượng này đến từ một sự chênh lệch thầm lặng nhưng vô cùng khốc liệt: đồng tiền thì không ngừng trượt giá theo lạm phát, còn những con số định tội nằm trong các văn bản luật lại hoàn toàn "đóng băng".

Hãy thử quay ngược thời gian về năm 1999. Khi Bộ luật Hình sự (BLHS) 1999 ra đời, đối với Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Điều 139, các nhà làm luật đã đặt mốc chiếm đoạt "từ 500 triệu đồng trở lên" vào Khoản 4. Đây là khung hình phạt cao nhất, đối mặt với mức án từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ở cái thời điểm giao thời của thế kỷ 20 ấy, 500 triệu đồng là một khối tài sản khổng lồ, dư sức để tậu vài mảnh đất vàng tại Hà Nội hay TP.HCM. Việc áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc nhất cho hành vi chiếm đoạt khối tài sản này là điều hiển nhiên và hoàn toàn tương xứng với tính chất nguy hiểm cho xã hội.

Thế nhưng, vạn sự không ngừng biến thiên, gần 3 thập kỷ đã trôi qua. Đến thời điểm năm 2026, theo Điều 174 BLHS hiện hành, con số 500 triệu đồng ấy vẫn kiên cố đứng ở Khoản 4. Giá trị số học của con số thì y nguyên, nhưng giá trị kinh tế thực tế của nó thì đã hao hụt đi một cách thê thảm. 500 triệu đồng ngày nay có lẽ chỉ mua nổi 01 m2 đất ở tại các phường nội thành, hoặc loay hoay mãi vẫn chưa đủ tiền trả trước cho một căn hộ chung cư bình dân.

Một câu chuyện tương tự cũng đang diễn ra với tội Trốn thuế. Năm 2009, khi sửa đổi BLHS, mốc khởi điểm để xử lý hình sự được chốt ở mức 100 triệu đồng. Gần 20 năm sau, nền kinh tế đã phát triển với quy mô gấp nhiều lần, những hợp đồng kinh tế quy mô hàng chục, hàng trăm tỷ đồng đã trở thành câu chuyện thường nhật của giới doanh nghiệp. Số tiền 100 triệu đồng đã mất giá đáng kể, nhưng Điều 200 BLHS hiện hành vẫn máy móc giữ nguyên mốc 100 triệu đồng làm ranh giới sinh tử giữa rủi ro xử phạt hành chính và vòng lao lý.

Mục đích tối thượng của hình phạt bên cạnh trừng trị, răn đe, giáo dục và điều kiện tiên quyết là phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi. Trong các tội phạm về kinh tế và sở hữu, sự nguy hiểm ấy luôn được vật chất hóa bằng số tiền vi phạm. Thực tế, không phải lúc nào pháp luật cũng chủ đích tăng nặng hình phạt đối với các tội danh kinh tế. Nhưng chính "bàn tay vô hình" của lạm phát và sự trượt giá đồng tiền đã tự động tạo ra một hiện tượng có thể gọi là hình sự hóa thụ động. Cùng một hành vi, cùng một tỷ trọng thiệt hại nếu đem so với quy mô kinh tế chung, người vi phạm thời nay lại dễ dàng chạm ngưỡng khởi tố, thậm chí là "kịch khung" hình phạt hơn rất nhiều so với những người vi phạm cách đây 20 năm.

Khi quy mô làm ăn ngày càng lớn, rủi ro sai sót trong kinh doanh, giao dịch cũng nhân lên theo tỷ lệ thuận. Nhưng việc các mốc định tội vẫn mãi đứng im tại chỗ đã khiến ranh giới giữa vi phạm hành chính, tranh chấp dân sự và tội phạm hình sự trở nên vô cùng mong manh. Điều này vô hình trung tạo ra một tâm lý e dè, phòng thủ trong giới doanh nhân, bởi chỉ một sơ sẩy nhỏ trong dòng tiền tỷ giá hiện tại cũng đủ đẩy họ vượt qua cái ngưỡng hình sự được lập ra từ vài thập kỷ trước.

Pháp luật, xét cho cùng, là tấm gương phản chiếu đời sống. Khi dòng chảy kinh tế không ngừng vận động, "chiếc áo pháp lý" cũng cần được nới rộng định kỳ để không bóp nghẹt sự phát triển. Một nền tư pháp công minh bên cạnh việc xử lý đúng người, đúng tội theo mặt chữ của luật, thì các quy định luật pháp phải thấu hiểu và bắt kịp nhịp đập thực tiễn.

Có lẽ, đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận nghiêm túc về sự "đóng băng" của những con số định khung hình phạt. Chắc chắn chúng ta không thể thay đổi luật mỗi ngày theo tỷ giá, nhưng việc rà soát và cập nhật định kỳ các mốc định tội là một đòi hỏi tất yếu, để pháp luật vừa nghiêm minh, vừa giữ được sự công bằng và tính nhân văn nguyên thủy của nó
 

Luật sư Hoàng Văn Thạch